تربت جام سرزمینی به پهنای تاریخ

• شیخ احمد جامی - عارف و صوفی نامی مشهور به شیخ الاسلام و ژنده پیل

• شیخ شهاب الدین جامی فرزند شیخ احمد جامی مشهور به حجت‌الاسلام

• عبدالرحمن جامی - عارف و شاعر مشهور قرن نهم و صاحب مثنوی‌های هفت اورنگ و کتاب‌های بهارستان و نفحات الانس

• بوسهل زوزنی وزیر و مشاور سلطان محمود غرنوی و مسعود غزنوی و از شخصیت‌های اصلی حاضر در کتاب تاریخ بیهقی

در ابتدای ورود به محوطه شهر قدیم بوزجان در ضلع شمال شرقی و در میان قبرستان قدیمی بر روی تپه ای کم ارتفاع بنای آجری مقبره شیخ ابوذر بوزجانی واقع شده است. ابو الوفا محمدبن یحیی بن اسماعیل بن عباس بوزجانی،ریاضی دان مشهور ایرانی بود که در سال ۳۲۹ه.ق در شهر بوزجان پا به عرصه جهان گذاشت و بعد از طی دوره های علمی رهسپار بغداد شد و در رصدخانه آن شهر به مطالعه و تحقیق پرداخت. آرامگاه فعلی این عالم بزرگ مشتمل بر ایوان ورودی و فضای داخلی ساده ای است که در دوره قاجار بنیاد گرفته است.

منبع : سیری در ایران

شیخ احمد جامی

در سال 427/ 440 هجری کودکی در روستای نامق متولد شد که او را احمد نامیدند. نامق یکی از روستا های شهرستان کوهسرخ بوده است. نسب وی به خاندانی که از نژاد عرب بود بر می گردد، جد وی جریربن عبدالله بجلی یکی از صحابه رسول اکرم(ص) بود و مشهور است که در تیراندازی بی مانند بوده است؛ آری ایشان شیخ الاسلام احمدبن ابوالحسن جامی نامقی ترشیزی است که بعدها به شیخ احمد جام معروف گردید.

پیراهن و شلوار سفید: در گذشته دو نوع بوده است. لباس خان ها که به برچاک معروف بوده و از دو سمت راست و چپ دامن برش داشته است و به دو قسمت عقبی و جلویی تقسیم می شده است. به این نوع لباس امروزه لباس افغانی یا پاکستانی می گویند. لباس کشاورزان لباس 40 تریزه بوده است؛ در واقع این پیراهن از برش های متعددی که تریزه (تکه) نام دارد دوخته می شده است. ویژگی بارز این پیراهن دامن چین دار آن بوده است.

 

سخن یک کارشناس صنایع دستی : هنر ناشناخته "فرت بافی "میتواند با صنایع دستی جهان رقابت کند .
هنر ناشناخته فرت بافی از صنایع دستی با قدمت دیرینه در نزد شهروندان تربت جام جایگاه ویژه ای دارد ، در صورت حمایت و توجه می‌تواند با صنایع دستی جهان رقابت کند . این هنر دستی به جا مانده در بین شهروندان جام به ویژه روستاییان بزد این شهرستان حکایت از جذابیت و مطرح بودن آن در نزد اقوام مختلف دارد .

فرت بافی در تربت جام
یکی از مهم ترین هنر های دستی در شهرستان تربت جام که پیشینه ای غنی و طولانی دارد ، هنر پارچه بافی است . این هنر نقش مهمی را در باب خود کفایی و اشتغال زایی در سطح این شهرستان ایفا می کند .
پارچه بافی در اصطلاحی محلی ” فرت بافی یا تن بافی ” خوانده می شود و بخشی از جهیزیه عروس های این شهرستان را به خود اختصاص می دهد .

تربت جام کهن دیارعرفان، واقع درشمال شرقی گستره پهناور ایران زمین بافاصله 165 کیلومتری ازمشهد در استان خراسان رضوی قراردارد. این شهرستان از شمال به سرخس، ازمغرب به فریمان و تربت حیدریه،ازجنوب به تایبادو از شرق به کشورهای ترکمنستان و افغانستان محدوداست.

این آرامگاه در روستاى بزد، در 17 کیلومترى جنوب غربى تربت جام قرار دارد. در داخل قبرستان این روستا، بنایى وجود دارد که به مقبرة «میر غیاث الدّین» معروف است و داراى قبرى در فضاى باز و جلوى ایوان است. نقشة آن، مربّع شکل به ابعاد 5/13×5/13 متر است که نماى اصلى آن در جبهة شرقى، داراى ایوانى به ابعاد 5/5 متر عرض، 90/3 متر طول و 60/8 متر ارتفاع با طاق‏هاى دو طبقه در طرفین است. در محور اصلى بنا، ایوانى است که در وسط ضلع شرقى جاى گرفته است. این ایوان، داراى پوشش نیم گنبدى با نیم کاربندى 24 ضلعى و دو سه کنج است.

یکی از نابترین مکملهای آداب و رسوم تربت جام رقصهای آیینی و انواع موسیقی میباشد.

 هم اکنون صدها هنر مند در این شهر موسیقی مقامی را با دوتار مینوازند و ساز و دهل هم در رقصهای آیینی جای خود را دارد . صدها نوع موسیقی و آواز که بیشتر جنبه آیینی دارد در تربت جام رواج دارد مقامهای معروف اشتر خجو الله مدد و مقام جل و دیگر مقامها در مراسم مختلف اجرا میگردد.

میان رقص های آیینی معروف در تربت جام می توان به رقص اپرو و مراسم تمنای باران اشاره کرد.موسیقی مقامی شهرستان تربت جام (شمال شرق خراسان

حرکات و بازيهاي آييني هر منطقه ريشه در تاريخ و گذشته آن قوم دارد. اين حرکات مي‌تواند بزمي، رزمي، عرفاني و... باشد. به هر صورت يکي از صور معرفي فرهنگ اقوام مطالعه در حرکات آييني آنهاست.

در تربت جام نيز اجراي حرکات آييني که نام بازي به خود گرفته است تنوع زيادي دارد. برخي از اين بازي‌ها منسوخ و فراموش شده و برخي ديگر نيز متأسفانه رو به فراموشي است. «دوروغه»(7) و «هي همبه»(8) از بازي‌هايي هستند که از بين رفته اند. «گل پتي خان(9)» نيز از بازي‌هايي است که رو به فراموشي و نابودي است. برخي بازي‌ها نيز اکنون به جز عدّه‌اي اندک راوي و بازيگر ندارند مانند پلتان.

وسهل زوزنی وزیر و مشاور سلطان محمود غرنوی و مسعود غزنوی و از شخصیت‌های اصلی حاضر در کتاب تاریخ بیهقی

ابوجعفر زامی شاعر و ادیب عهد سامانیان و دربار نوح بن منصور سامانی هم عصر ابن سینا

پوربهای جامی - شاعر و عارف قرن هفتم

ابوعبدالله حسین زوزنی ادیب و نحوی مشهور قرن پنجم و از بزرگان عرصه صرف و نحو و لغت عربی و صاحب کتاب المصادر

ساز اصلی این منطقه دوتارو مقام های آن به دو قسمت تقسیم می شوند:مقام های با کلام و مقام های بدون کلام.از مهمترین مقام های بدون کلام می توان از مقام الله ومشق پلتان کوک زری(کبک زری) و... نام برد.

مقام الله خود شامل هفت قسمت می باشد:1-الله2-جل3-مرغ زیرک4-مرغ سقا5-کوک زری(کبک زری)6-شورشیرین7-ورد اعظم.

سوگواریها سوگواریها بر دو قسم است :
۱) مذهبی
۲) فردی
سوگواری مذهبی:

عزاداریهای مذهبی در این منطقه به دو صورت انجام می شود . دسته اول آنهایی که پیرو مذهب تشیع هیستند ،

آداب و رسوم اعیاد اهالی تربت جام چون از نظر مذهبی به دو دسته شیعه و سنی تقسیم می شوند، هر دسته ای از آنها یکی از اعیاد را مفصل تر و پر جنب و جوش تر برگزار می کند. اهل تسنن اعیاد مذهبی را که همان عید فطر و قربان باشد عید می گیرند و در این روزها لباس نو پوشیده و یه دید وبازدید یکدیگر می روند

خنه همسايه كُماچه، به ما چه؟

خانه همسايه اگر نان كماج دارند، به ما چه مربوط؟

چاي فقيري بِرِي درد دِندو دِوايه

چاي فقيري براي درد دندان دواست(در مقام تعارف)

شوم شِغال بِشَه، دستُم به تغار بِشَه

شوهرم شغال(زشت رو) باشد، دستم به تغار(مال و مكنت) باشد

اخکوک ( بافتح الف ) = چغاله

انجه( باکسره الف )  = اینجا

اونجه = آنجا

او = آب

اشتو ( باکسره الف )  =چطور

آمخته = آموخته =دست آموز = عادت کرده

الو ( بافتح الف ) بروزن چلو=آتش

در گذشته دو نوع بوده است. لباس خان‌ها که به برچاک معروف بوده و از دو سمت راست و چپ دامن برش داشته است و به دو قسمت عقبی و جلویی تقسیم می‌شده است.

به این نوع لباس امروزه لباس افغانی یا پاکستانی می‌گویند.

لباس کشاورزان لباس چل‌تریزه بوده است؛ در واقع این پیراهن از برش‌های متعددی که تریزه (تکه) نام دارد دوخته می‌شده است.

ویژگی بارز این پیراهن دامن چین‌دار آن بوده است.

لباس محلی تربت جام :

در حال حاضر چگونگی پوشش محلی هر منطقه و لهجه صحبت کردن انان به عنوان فرهنگ و خرده فرهنگ شناخته شده است .

این خصوصیات می تواند آداب و رسومی از قبیل مراسم عروسی و عزا و همچنین چگونگی پوشش هر منطقه و لهجه صحبت کردن و…مردم آنجا را شامل شود.

دوتار ساز محلی تربت جام

تربت جام از شهرستان های کهن خراسان رضوی است. دارای آداب و رسوم، فرهنگ و تاریخ غنی می باشد. موسیقی تربت جام از شهرت جهانی برخوردار است. نزدیک به موسیقی افغانستان می باشد؛ همچنین موسیقی آن دارای سازها و نواهای مختلفی است. موسیقی مقام این شهرستان هم باعث جذب گردشگری و هم رونق و تنوع بخشی به جاذبه های گردشگری منطقه می شود.  دوتار ساز محلی جزء سازهای مضرابی  موسیقی ایران محسوب می شود.

انواع غذاهای محلی تربت جامتربت جام یکی از شهرستان های خراسان رضوی است که دارای قدمت زیادی می باشد، این شهرکهن دارای فرهنگ بسیار غنی است و جذابیت های خاص خود را دارد و این شهر با همین فرهنگ و زیبایی های خود همواره گردشگران داخلی و خارجی زیادی را به خود جذب می کند.
امروز می خواهیم در مورد غذاهای محلی این شهر زیبا برایتان صحبت کنیم:
 

تربت جام یکی از شهر های کهن استان خراسان رضوی است که در فاصله 160 کیلومتری شهر مشهد مقدس واقع شده و مساحتی بالغ بر 8184 متر مربع دارد.
شهر تربت جام از آداب و رسوم و فرهنگ خاصی برخوردار است که یکی از مهمترین ویژگی هایی که باعث شده این شهر در میان جهانیان بدرخشد و نام و آوازه آن از دیرباز در میان مردمان بپیچد، موسیقی مقامی و رقص محلی این شهر می باشد.
موسیقی آوازی تربت جام عبارت است از: “منظومه خوانی”، “صلوات خوانی”، “دوبیتی خوانی” که این نوع از موسیقی ریشه در آداب و رسوم کهن این شهر دارد.

آش اَماچ؛ نخود را جداگانه می‌پزند بعد جداگانه قابلمه ای را آب کرده روی اجاق می‌گذارند تا جوش بیاید سپس نخود‌ها را در آب ریخته وسبزی‌های دشتی مانند بو مادران، بلقس، پیچک، ترشک، سُلمه، گندمک و نان کلاغ را خرد می‌نمایند ودر قابلمه میریزند آنگاه پس ازپختن سبزی‌ها آرد را که به آن کم کم آب اضافه می‌شود وبا دست کف مال می‌کنند به محتویات قابلمه می‌افزایند وحرارت را کم می‌کنند ومی گذارند به مدت نیم تا یک ساعت بپزد بعد از آنکه خوب جا افتاد ازروی اجاق برداشته و برای مصرف آماده است‌ای نوع آش در فصل بهار ودر دیگ مسی و روی دیگدان آماده می‌کنند و سبزی‌های دشتی مورد مصرف عموما سبزی‌های بهاری است که در باغات می‌روید.

زبان اکثر مردم شهر فارسی است. جمعیت غالب مردم این شهر پیرو مذهب تسنن و باقی تشیع هستند. تربت جام در سال ۱۳۸۵، ۸۶٫۲۴۰ نفر جمعیت داشته است.[۲] این شهرستان از شمال به شهرستان سرخس، از غرب به شهرستان‌های فریمان، مشهد و تربت حیدریه، از جنوب به شهرستان تایباد و از شرق به افغانستان و ترکمنستان محدود است.مسیر مشهد - دوغارون از شهرتربت‌جام می‌گذرد که یکی از مسیرهای ارتباطی مهم از ایران به افغانستان می‌باشد.اقوام مختلفی در تربت‌جام زندگی می‌کنند که ترکمن‌ها، اعراب،بلوچ‌ها و فارس‌ها از مهم‌ترین آنها هستند.

فرهنگ و آداب و رسوم مردم تربت جام - قسمت اول عروسی


    آداب و رسوم مردم تربت جام

    (قسمت اول)

    مردم تربت جام معتقدند که پسران و مخصوصا" دختران را باید در سنین بلوغ متا هل نمود و عقیده داردن که دختر که دختری خود را شناخت ( اصطلاح بلوغ شدن) باید ازدواج کند

    در گدشته مردم هر طایفه فقط به همها طایفه و از اقوام خود زن میگرفتند و ازدواج میکردند که امروزه این چنین نیست اما در بعضی از اقوام مهاجر مثل ترکمانان تربت جام هنوز هم کمابیش باقی است

پوشاک مردم تربت جام پیراهن و شلوار سفید: در گذشته دو نوع بوده است. لباس خان ها که به برچاک معروف بوده و از دو سمت راست و چپ دامن برش داشته است و به دو قسمت عقبی و جلویی تقسیم می شده است. به این نوع لباس امروزه لباس افغانی یا پاکستانی می گویند. لباس کشاورزان لباس 40 تریزه بوده است؛ در واقع این پیراهن از برش های متعددی که تریزه (تکه) نام دارد دوخته می شده است. ویژگی بارز این پیراهن دامن چین دار آن بوده است

 

آشنایی با صنایع دستی تربت جام

از ابتدایی ترین لوازمی که آدمی برای ساخت لوازم و برطرف کردن نیاز خود بکار برد خاک بود در نتیجه چرخ سفالگری را ساخت و از آن استفاده های زیادی نمود که هنوز هم هنر سفالگری در میان شهرها و افراد مختلف وجود دارد.

در تاریخ بشریت کشور ایران یکی از درخشان ترین کشورها در ساخت صنایع دستی بوده و هست و همچنین داشتن اقلیم های متفاوت این کشور باعث شده تا این صنایع تنوع بیشتری داشته باشد، در این میان شهرستان تربت جام نیز به نوبه خود یکی از شهر هایی به شمار می رود که صنایع دستی متنوع آن باعث شده که از جای جای سرزمین ایران و جهان طرفدار داشته باشد.

هنر های دستی و سنتی شهر تربت جام شامل موارد ذیل می باشد:
معرق، فرت بافی، دوخت های تزئینی و سنتی، گلیم بافی، ساخت ساز های سنتی، سفالگری

تربت جام دارای یک نوع موسیقی مقامی میباشد  که از شهرتی جهانی برخوردار میباشد.

 ساز دهل تربت جام و رقصهای موزون و بسیار زیبا و عرفانی که نوعی سماع محسوب میشود مانند حتن و پلتان  در جشنواره های مختلف جهانی مقام اول را کسب نموده است که معروفترین نوازنده سازوهل تربت جام  معروف به برات قربانعلی شیرمحمد و برادرش میباشد که در جشنواره های توکیو ژاپن و دوسلدورف المان و یونان مقام اول را به دست اورده بودند.

شهرستان تربت جام در استان خراسان رضوی جاذبه‌های گردشگری تاریخی و مذهبی بسیاری دارد. از جاذبه‌های تاریخی و جاهای دیدنی تربت جام در مرکز شهر می‌توان به رباط جام اشاره کرد.

رباط جام در سمت جنوبي خيابان کوثري شهر تربت جام قرار دارد که به صورت يک بناي چهار ايواني ايجاد شده است . در حال حاضر ورودي آن به سمت شمال باز مي شود اما به احتمال بسيار درگاه جديد در آن تعبيه شده است. رباط‌ها همان کاروانسراهای تاریخی هستند که در گذشته محلی برای استراحت مسافران بودند. در فضای ورودی رباط به یک هشتی منتهی می‌شود و ایوان‌های شمالی و جنوبی آن در ادامه به فضایی وسیع می‌رسد که این نقاط به کمک پایه‌های آجری به چشمه‌تاق‌ها تبدیل شده‌اند.

بوزجان که امروزه مجموعه ای از تپه های کوچک و بزرگی از آن , محصور در زمینهای زراعی باقی نمانده و به همان نام بوزجان نامیده میشود در حدود 18 کیلومتری مشرق تربت جام قرار دارد . شهر بوزجان که در متون کهن به نامهای " پوژگان , بوزگان و پوچگان " نیر آمده , تا اوایل قرن هفتم هجری همواره مرکز ولایت جام بوده و اعتبار خاصی داشته است . بطور کلی این محوطه وسیع در سه بخش قابل مطالعه است . مقبره شیخ ابوذر بوزجانی , ارگ بوزجانی و شهر بوزجان . ارگ از قسمتهایی است که در بخش شمال شرقی این محوطه بصورت تپه ای عظیم خودنمایی میکند و بقایای آن نشان میدهد که این بنا بصورت چند اشکوبه بوده است . به احتمال زیاد شهر بوزجان در اواسط قرن هفتم هجری در ضمن یورشهای پی در پی مغول ویران شده است , زیرا مورخین قرون بعدی بندرت از بوزجان یاد نموده اند . در قرن چهارم هجری بوزجان از چنان جایگاهی برخوردار بود که توانست شخصیتهای علمی و فرهنگی بزرگی را در دامان خود پرورش دهد , یکی از این فرازنگان " ابوالوفاء محمد بن یحیی بن اسماعیل بن عابس " بوزجانی ریاضی دان و ستاره شناس ایرانی بود که در سال 329 ه ق در آن شهر پا به عرصه وجود گذاشت و پس از پرورش جسمی و علمی در بوزجان , به بغداد رفت و در رصد خانه آن شهر به مصالعه و تحقیق پرداخت . بوزجانی و آثار ارزنده او از چنان موقعیت و اهمیتی در مجامع خدمات علمی جهان برخوردار است که یکی از دهانه های آتشفشان کره ماه به نام او نامگذاری شده است .

اداره کل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان خراسان رضوی